Urząd Gminy Tomice
ul. Wadowicka 51
34-100 Tomice
Godziny otwarcia:
poniedziałek: 8:00 - 16:00
wtorek-piątek: 7:00 - 15:00
Dane kontaktowe:
+48 33 823 35 98
gmina@tomice.pl
Tomice / Dla turysty / Znani mieszkańcy gminy / Andrzej Kowalczyk – twórca ludowy z Woźnik

Andrzej Kowalczyk – twórca ludowy z Woźnik

ANDRZEJ KOWALCZYK – TWÓRCA LUDOWY Z WOŹNIK*
tekst: Irena Łopuszańska

     Plastyka ludowa powiatu wadowickiego, nader skąpo wzmiankowana w literaturze, ma jednak bogate tradycje, zwłaszcza jeśli chodzi o twórców w zakresie rzeźby. Mówią o tym nazwiska 21 rzeźbiarzy, o których pamięć jest żywa; a zachowane prace świadczą o większym lub mniejszym zmyśle artystycznym. Jednym z nich jest Andrzej Kowalczyk.
Na ślad działalności rzeźbiarskiej i malarskiej Kowalczyka naprowadziły mnie badania terenowe w powiecie wadowickim w 1968 r. (przyp.1)
Andrzej Kowalczyk urodził się 17 listopada 1874 r. w Woźnikach jako syn Józefa i Marianny z Placków (przyp.2). Ojciec jego, właściciel kilkumorgowego gospodarstwa, był z zawodu murarzem, według relacji potomnych żadnych umiejętności artystycznych nie przejawiał. Do szkoły uczęszczał Kowalczyk w rodzinnej wsi i wykształcenie zakończył na 7-u klasach. Następnie pomagał ojcu w murarce, wykorzystując każdą wolną chwilę na wykonywanie świątków, do czego ponoć miał szczególne zamiłowanie. Wykazywał oprócz tego różnorodne zainteresowania, zdradzając przede wszystkim zdolności w wielu gałęziach rzemiosła, jak szewstwo, stolarstwo, zegarmistrzostwo i – zdaniem członków rodziny i mieszkańców Woźnik – był człowiekiem, który wszystko potrafił zrobić.
Po ożenku zostawił żonie prowadzenie 3-morgowego gospodarstwa, jak też wychowanie siedmiorga dzieci. Sam zaś zajął się przede wszystkim wykonywaniem mebli, świątków i malowaniem obrazów (przyp.3).
Andrzej Kowalczyk był człowiekiem niepokaźnym, niskiego wzrostu, szczupłym, z natury zamkniętym w sobie, małomównym; zajęty pracą rzeźbiarską czy malarską w ogóle nie odpowiadał na pytania. Był ponadto człowiekiem znanym z wielkiej pobożności i przywiązania do kościoła. Tym chyba należy tłumaczyć fakt, że tak dużo jego prac znajduje się w miejscowym kościele.

Pierwszą rzeźbę figuralną wykonał Kowalczyk bardzo wcześnie, bo już w 6-ym roku życia. Była nią

Adoracja Matki Boskiej Częstochowskiej, obraz olejny na desce, wys. 63 cm

Adoracja Matki Boskiej Częstochowskiej,
obraz olejny na desce, wys. 63 cm

figurka przedstawiająca Matkę Boską. Jako materiał posłużyła mu surowa, niewypalona cegła z sąsiedniego podwórka, a narzędziem pracy były spłaszczone gwoździe imitujące dłutka (przyp.4). Potem zaczął rzeźbić w drzewie inne figurki Matki Boskiej, a także Chrystusa Ukrzyżowanego, początkowo na użytek własny, jak również krewnych i sąsiadów. Z biegiem lat w miarę rozwoju zmysłu artystycznego zaczął przyjmować zamówienia na większe prace w zakresie rzeźby i malarstwa.
Z materiałów uzyskanych w terenie można wnioskować, że Kowalczyk był twórcą bardzo płodnym. Rzeźbił w drzewie i kamieniu postacie świętych w dużych i małych rozmiarach, stawiał figury kamienne zdobione płaskorzeźbami, wykonywał płaskorzeźby pojedyncze, wreszcie malował obrazy na płótnie i desce. Tym zyska sobie rozgłos w rodzinnej wsi, a także w okolicy bliższej i dalszej. Określano go powszechnie mianem „syncyrz”, albo „malorz”. W swej twórczej pracy był Kowalski samoukiem. Nie trudnił się tym nikt w jego rodzinie, ani też nie miał artysta styczności z żadnym innym rzeźbiarzem czy malarzem. Natomiast on sam przekazał umiejętności w zakresie rzeźby swemu synowi Józefowi, który wraz z nim pracował niemal do ostatnich dni jego życia. Z chwilą jednak śmierci ojca zaniechał zupełnie tego rodzaju twórczości. Majsterkowaniem różnego typu, a także malarstwem zajmuje się natomiast syn Józefa, 13-letni Kazimierz, który, jak twierdzi rodzina, odziedziczył zdolności dziadka.
Obecnie najwięcej prac Kowalczyka zachowało się w jego miejscu zamieszkania – w Woźnikach. I tak: w kościele znajduje się 5 feretronów płaskorzeźbionych i rzeźbiona w drzewie figura do noszenia w czasie procesji, przedstawiająca Dzieciątko Jezus. W kaplicy, w antepedium ołtarza widoczna jest płaskorzeźba wyobrażająca Chrystusa w grobie. W ołtarzu głównym (obecnie na plebanii) umieszczona była płaskorzeźba Matki Boskiej Częstochowskiej. W kruchcie kościoła zawieszona jest rzeźba w drzewie przedstawiająca Chrystusa na krzyżu. W kościele znajduje się również chorągiew malowana dwustronnie.

Wszystkie powyższe prace wykonał Kowalczyk z własnej inicjatywy i bezpłatnie. Ponadto u syna Józefa zachowała się rzeźbiona w drzewie figurka Chrystusa Zmartwychwstałego i dwie inne małych rozmiarów, przedstawiające Matkę Boską i Św. Jana5, oraz obraz olejny na desce z wyobrażeniem Adoracji Matki Boskiej Częstochowskiej (przyp.6). U córki, Katarzyny Olesińskiej, znajduje się rzeźbiona w drzewie figurka Matki Boskiej, a także obraz na desce – Serce Jezusa i drugi na dykcie – Św. Antoni z Dzieciątkiem (przyp.7). U syna Władysława, u którego pod koniec życia mieszkał Kowalczyk, pozostała płaskorzeźba w drzewie przedstawiająca Chrystusa Ukrzyżowanego, a także druga – Serce Jezusa oraz dwie figurki Chrystusa Ukrzyżowanego. W Woźnikach, w kapliczce stojącej na gruncie Emila Ściery zachował się ołtarzyk roboty Kowalczyka. Natomiast figura kamienna u Bronisława Michałka zdobiona jest dwiema płaskorzeźbami w drzewie przedstawiającymi Św. Annę z Matką Boską i Św. Jakuba oraz czterema obrazkami malowanymi na desce z postaciami Św. Józefa z Dzieciątkiem, Św. Juliana, Chrystusa i Matki Boskiej. Płaskorzeźby i obrazki umieszczone są w prostokątnych płycinach. Figurę wieńczy kamienna postać Matki Boskiej Niepokalanej. Na terenie miejscowego cmentarza znajduje się dużych wymiarów drewniany, polichromowany Chrystus Ukrzyżowany, a podobny Chrystus jest w miejscu, gdzie znajdował się cmentarz choleryczny. Na nagrobku Kowalczyka umieszczona jest kamienna figura Matki Boskiej również jego roboty. W małej kapliczce zawieszonej na gruszy przed domem Grabowskiego widnieje ponadto drewniana figurka Chrystusa Upadającego.
Według informacji uzyskanych od Józefa Kowalczyka prace ojca zachowały się również w okolicznych wsiach, i tak: w Przeciszowie i Choczni boczne ołtarze kościołów zawierają obrazy przedstawiające Serce Matki Boskiej, w Tłuczani znajdują się dwa feretrony, w Bachowicach natomiast figura do noszenia w czasie procesji wyobrażająca Św. Józefa. W Paszkówce wykonał Kowalczyk figurę kamienną z postacią Matki Boskiej na szczycie. Podobna figura zdobiona płaskorzeźbami znajduje się również w Łączanach. Do kaplicy w Lipowej wykonał Kowalczyk ołtarzyk. Ponadto w Wadowicach są dwie rzeźby Chrystusa Ukrzyżowanego.
Łącznie pozostało ponad 40 prac Kowalczyka, nie licząc dwóch zespołów lalek szopkowych znajdujących się w Woźnikach. Było ich zapewne o wiele więcej. Jedne z nich uległy zniszczeniu, do innych po prostu się nie dotarło. (…) Andrzej Kowalczyk zmarł w Woźnikach 29 czerwca 1955 r. Pozostał w pamięci ludzi jako ceniony rzeźbiarz i malarz, cichy i pracowity człowiek.

PRZYPISY
1. Obóz naukowo-badawczy zorganizowany przez Muzeum Etnograficzne w Krakowie w lipcu 1968 r., prowadzony pod kierownictwem kustosza dr J. Czajkowskiego.
2. Archiwum Urzędu Parafialnego w Woźnikach. Liber Natorum, T. III, s. 3, poz. 28.
3. W księgach Urzędu Parafialnego przy nazwisku Kowalczyka nie ma podanego zawodu.
4. Relacje uzyskałam od dwóch synów Kowalczyka: Józefa i Władysława, zamieszkałych w Woźnikach.
5. Obecnie własność Muzeum Etnograficznego w Krakowie.
6. Przekazany przez Józefa Kowalczyka do MEK [Muzeum Etnograficzne w Krakowie].
7. Własność MEK.

* – Fragmenty pracy Ireny Łopuszańskiej, zamieszczonej w kwartalniku Instytutu Sztuki PAN „Polska Sztuka Ludowa”, t. 24, Warszawa 1970. Fot. w tekście: Jacek Kubiena

GALERIA PRAC ANDRZEJA KOWALCZYKA*
autor: Jacek Kubiena

 

 

* – Ilustracje skanowane z pracy Ireny Łopuszańskiej „Andrzej Kowalczyk – twórca ludowy z Woźnik”, zamieszczonej w kwartalniku Instytutu Sztuki PAN „Polska Sztuka Ludowa”, t. 24, Warszawa 1970.